Μ.Ε. Ελλάδα

Συννοσηρότητες

Χρόνος ανάγνωσης: 15 λεπτά

Η Μ.Ε. αποτελεί μια πολυσυστηματική νόσο, η οποία συνήθως δεν εμφανίζεται μεμονωμένα – στην πλειονότητα των ασθενών συνυπάρχουν μία ή περισσότερες επιπλέον παθολογικές καταστάσεις (Bateman Horne Centre; American ME/CFS Society; The ME Association; Bateman et al., 2021).

Τι είναι οι συννοσηρότητες;

Ως συννοσηρότητα ορίζεται μια ξεχωριστή νόσος ή κατάσταση που συνυπάρχει με την Μ.Ε. και συμβάλλει στη συνολική επιβάρυνση του ασθενούς (Bateman Horne Centre; The ME Association; Bateman et al., 2021).

Οι συννοσηρότητες μπορεί να προϋπάρχουν της Μ.Ε., να εμφανιστούν ταυτόχρονα με την έναρξή της, ή ακόμη και να αναπτυχθούν κατά την πορεία της νόσου, υποδηλώνοντας πιθανούς κοινούς παθοφυσιολογικούς μηχανισμούς (π.χ. ανοσολογική δυσρύθμιση, δυσλειτουργία του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος (ΑΝΣ) – δυσαυτονομία, νευροφλεγμονή, διαταραχή μικροβιώματος, ορμονικές / μεταβολικές διαταραχές) (Huang et al., 2024; Bateman et al., 2021; Natelson et al., 2022; Giloteaux et al., 2016; Thomas et al., 2022).

Οι συννοσηρότητες

Κλινική σημασία

Η αναγνώριση των συννοσηροτήτων είναι καθοριστική, καθώς αυξάνουν τη βαρύτητα των συμπτωμάτων, επιδεινώνουν τη λειτουργικότητα των ασθενών και επηρεάζουν σημαντικά την συνολική ποιότητα ζωής.

Η κατάλληλη αντιμετώπισή τους δεν θεραπεύει την Μ.Ε., αλλά μπορεί να μειώσει ουσιαστικά το συνολικό φορτίο της νόσου.

Κύριες κατηγορίες συννοσηροτήτων

Στην παρακάτω εικόνα συνοψίζονται οι συννοσηρότητες στις οποίες αναφερόμαστε

1. Αυτοάνοσα νοσήματα

Η Μ.Ε. μοιράζεται κοινούς μηχανισμούς ανοσολογικής δυσρρύθμισης με τα αυτοάνοσα νοσήματα.

Κλινικά έχει παρατηρηθεί ότι η διάγνωση της Μ.Ε. μπορεί να προηγείται της διάγνωσης αυτοάνοσου νοσήματος, είτε λόγω αρχικής λανθασμένης εκτίμησης είτε λόγω εξέλιξης της ανοσολογικής δυσρρύθμισης σε πιο εμφανή αυτοάνοση νόσο με την πάροδο του χρόνου.

2. Διαταραχές του γαστρεντερικού συστήματος

Η δυσβίωση του εντέρου και η αυξημένη εντερική διαπερατότητα οδηγούν σε δευτερογενείς γαστρεντερικές διαταραχές, οι οποίες μπορεί να εμφανιστούν πριν ή παράλληλα με την Μ.Ε.

  • Σύνδρομο Ευερέθιστου Εντέρου (IBS) – έχει βρεθεί να σχετίζεται ισχυρά με την Μ.Ε. σε αναλύσεις συνοσηροτήτων – πιθανοί κοινοί μηχανισμοί είναι η δυσβίωση του εντέρου και η αυξημένη σπλαχνική ευαισθησία (Huang et al., 2024; Ali & Kheirabadi; The ME Association; American ME/CFS Society; Bateman et al., 2021; Giloteaux et al., 2016)
  • Υπερανάπτυξη βακτηρίων λεπτού εντέρου (SIBO) – η δυσλειτουργία του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος (ΑΝΣ) μπορεί να επηρεάσει την κινητικότητα του εντέρου, ευνοώντας την υπερανάπτυξη βακτηρίων (Ali & Kheirabadi; The ME Association; American ME/CFS Society)
  • Γαστροπάρεση – αφορά καθυστερημένη κένωση του στομάχου, συχνά λόγω δυσλειτουργίας του πνευμονογαστρικού νεύρου (Ali & Kheirabadi; American ME/CFS Society; Bateman Horne Centre)
  • Μη κοιλιοκακική ευαισθησία στη γλουτένη – διαφέρει από την κοιλιοκάκη και αφορά ανοσολογικά καθοδηγούμενα γαστρεντερικά ή συστηματικά συμπτώματα, μετά την κατανάλωση γλουτένης (The ME Association; American ME/CFS Society)
  • Δυσανεξία στην ισταμίνη / συμπτώματα από ενεργοποίηση μαστοκυττάρων (MCAS) – μπορεί να προκαλεί διάρροια, ναυτία και κοιλιακές κράμπες, κατόπιν φαγητού (American ME/CFS Society; Ali & Kheirabadi; US ME/CFS Clinician Coalition Testing Recommendations)
  • Αυξημένη εντερική διαπερατότητα (“leaky gut”) – περιγράφεται συχνά στην Μ.Ε.  και μπορεί να επιτρέπει τη διέλευση ενδοτοξινών στη συστηματική κυκλοφορία (Giloteaux et al., 2016)

3. Νευρολογικές και γνωστικές διαταραχές

Η νευροφλεγμονή και η δυσλειτουργία του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος (ΑΝΣ), μπορούν να οδηγήσουν σε δευτερογενείς νευρολογικές και γνωστικές διαταραχές (Ali & Kheirabadi; American ME/CFS Society; Bateman Horne Centre; Huang et al., 2024; The ME Association; Bateman et al., 2021)

  • Ημικρανία – έχει βρεθεί ισχυρή συσχέτιση με την Μ.Ε. – πιθανώς εμπλέκονται κοινοί μηχανισμοί νευροφλεγμονής και αγγειακής αντιδραστικότητας.
  • Χρόνιος καθημερινός πονοκέφαλος – μπορεί να εμφανίζεται ως κεφαλαλγία τάσης ή αίσθημα πίεσης, πιθανώς λόγω μεταβολών στην ενδοκράνια πίεση και αγγειακής δυσλειτουργίας.
  • Νευροπάθεια μικρών ινών – έχει τεκμηριωθεί με βιοψία δέρματος σε ορισμένους ασθενείς – μπορεί να προκαλεί καυστικό πόνο, διαταραχές αισθητικότητας και συμπτώματα δυσαυτονομίας.
  • Δευτερογενής γνωστική έκπτωση – η χρόνια νευροφλεγμονή μπορεί με την πάροδο του χρόνου να συνδέεται με μετρήσιμη επιδείνωση της γνωστικής λειτουργίας, πέρα από την οξεία γνωστική δυσκολία της νόσου.
  • Διαταραχές ύπνου – μπορεί να περιλαμβάνουν καθυστερημένη φάση ύπνου, υπνική άπνοια και σύνδρομο ανήσυχων ποδιών (“Restless Leg Syndrome”)
  • Νευραλγία τριδύμου / διαταραχή κροταφογναθικής άρθρωσης – πόνος στο πρόσωπο ή στη γνάθο, πιθανώς σχετιζόμενος με νευροφλεγμονή και κεντρική ευαισθητοποίηση.

4. Καρδιαγγειακό σύστημα

Η δυσλειτουργία του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος (δυσαυτονομία), σε συνδυασμό με διαταραχές της μικροαγγειακής λειτουργίας και πιθανή μικροθρομβωτική δραστηριότητα, σχετίζεται με δευτερογενείς καρδιαγγειακές εκδηλώσεις (Bateman et al., 2021; Natelson et al., 2022; US ME/CFS Clinician Coalition Testing Recommendations).

  • Σύνδρομο Ορθοστατικής Ταχυκαρδίας (POTS) – φαίνεται να επηρεάζει την πλειονότητα των ασθενών με ΜΕ/CFS σε κάποιο βαθμό και αποτελεί βασική μορφή δυσαυτονομίας.
  • Φαινόμενο Raynaud – αγγειόσπασμος στα δάχτυλα χεριών ή ποδιών, συχνά μετά από έκθεση στο κρύο ή στρες – έχει αναφερθεί σε περίπου 30–40% των ασθενών και σχετίζεται με δυσλειτουργία των μικρών αγγείων (American ME/CFS Society; The ME Association)
  • Νευρογενής υπέρταση – σε ορισμένους ασθενείς με υπεραδρενεργικό POTS μπορεί να εμφανίζονται επεισόδια αυξημένης αρτηριακής πίεσης.
  • Μικροαγγειακή νόσος / δυσλειτουργία μικροκυκλοφορίας – η μειωμένη λειτουργία των τριχοειδών μπορεί να συμβάλλει στην κόπωση και στην ανεπαρκή οξυγόνωση των ιστών.
  • Πρόωρα καρδιαγγειακά συμβάντα 


5. Μυοσκελετικό σύστημα και πόνος

Η κεντρική ευαισθητοποίηση και η περιφερική φλεγμονή μπορούν να οδηγήσουν σε ένα σύνολο συνοσηροτήτων που σχετίζονται με χρόνιο πόνο (Bateman Horne Centre; US ME/CFS Clinician Coalition; Bateman et al., 2021; American ME/CFS Society; The ME Association).

  • Ινομυαλγία – εμφανίζεται ως συνοσηρότητα σε ποσοστά περίπου 35–70% – υπάρχει σημαντική επικάλυψη, μέσω μηχανισμών κεντρικής ευαισθητοποίησης.
  • Υπερκινητικός τύπος συνδρόμου Ehlers–Danlos (hEDS) / Διαταραχές φάσματος υπερκινητικότητας – χαρακτηρίζονται από χαλαρότητα του συνδετικού ιστού, αστάθεια αρθρώσεων και συχνή συνύπαρξη με POTS και MCAS.
  • Χρόνιος πυελικός πόνος – έχει αναφερθεί σε περίπου 22% των γυναικών με M.E., έναντι περίπου 2% σε ομάδες ελέγχου.
  • Διαταραχή κροταφογναθικής άρθρωσης (TMJ) – πόνος και δυσλειτουργία στη γνάθο, συχνά σχετιζόμενα με κεντρική ευαισθητοποίηση και βρουξισμό.
  • Μυοπεριτονιακό σύνδρομο πόνου – χαρακτηρίζεται από σημεία πυροδότησης πόνου και αντανακλώμενο πόνο από χρόνια τεταμένους μύες.
  • Πλευροχονδρίτιδα – φλεγμονή στα σημεία όπου οι πλευρές ενώνονται με το στέρνο – μπορεί να προκαλεί θωρακικό πόνο που συχνά συγχέεται με καρδιακό πόνο.

6. Ανοσολογικό και αλλεργικό προφίλ

Η δυσρύθμιση του ανοσοποιητικού στην Μ.Ε. μπορεί να οδηγεί σε αλλεργικές αντιδράσεις,, καθώς επίσης και σε διάφορες εκδηλώσεις υπερευαισθησίας (Bateman et al., 2021; American ME/CFS Society; The ME Association; Huang et al., 2024; Ali & Kheirabadi; US ME/CFS Clinician Coalition Testing Recommendations).

  • Σύνδρομο Ενεργοποίησης Μαστοκυττάρων (ΜCAS) – σημαντική συννοσηρότητα στην Μ.Ε, με πολυσυστηματικές αντιδράσεις από την απελευθέρωση μεσολαβητών των μαστοκυττάρων.
  • Αλλεργική ρινίτιδα / εποχική αλλεργία – έχει βρεθεί ισχυρή συσχέτιση σε αναλύσεις συνοσηροτήτων και πιθανώς μοιράζεται κοινούς μηχανισμούς ανοσολογικής δυσρύθμισης.
  • Άσθμα – έχει αναφερθεί σημαντική συσχέτιση με την Μ.Ε, πιθανώς λόγω ανοσολογικής επικάλυψης.
  • Πολλαπλή χημική ευαισθησία – έντονες αντιδράσεις σε περιβαλλοντικές χημικές ουσίες, με μηχανισμούς που φαίνεται να επικαλύπτονται με το MCAS.
  • Τροφικές ευαισθησίες – αντιδράσεις σε τροφές πλούσιες σε ισταμίνη, γλουτένη, λεκτίνες ή άλλους παράγοντες – συχνά με την συμμετοχή μαστοκυττάρων.
  • Νέες φαρμακευτικές ευαισθησίες / δυσανεξίες – πολλοί ασθενείς αναπτύσσουν ευαισθησία σε φάρμακα που παλαιότερα ανέχονταν. Για τον λόγο αυτό, συχνά προτείνεται ιδιαίτερη προσοχή και έναρξη νέων φαρμάκων σε πολύ χαμηλές δόσεις, πάντα με ιατρική καθοδήγηση.

7. Ενδοκρινικό και μεταβολικό σύστημα

Η ορμονική δυσρύθμιση και η μειωμένη σωματική δραστηριότητα, μπορούν με την πάροδο του χρόνου να οδηγήσουν σε δευτερογενείς μεταβολικές επιπτώσεις (Bateman et al., 2021; American ME/CFS Society; The ME Association; Huang et al., 2024; Ali & Kheirabadi; US ME/CFS Clinician Coalition Testing Recommendations; Thomas et al., 2022).

  • Υποθυρεοειδισμός / Θυρεοειδίτιδα Hashimoto
  • Ήπια ή υποκλινική επινεφριδιακή ανεπάρκεια – αφορά μειωμένη ή αμβλυμένη απάντηση κορτιζόλης – δεν ταυτίζεται με πλήρη νόσο Addison, αλλά η κλινική της σημασία είναι πιθανή.
  • Έλλειψη βιταμίνης D – παρατηρείται πολύ συχνά, κυρίως λόγω μειωμένης έκθεσης στον ήλιο σε ασθενείς που είναι περιορισμένοι στο σπίτι ή στο κρεβάτι – μπορεί να επιβαρύνει την ανοσολογική δυσρύθμιση και τον πόνο.
  • Οστεοπόρωση / μειωμένη οστική πυκνότητα – η μειωμένη δραστηριότητα, πιθανώς σε συνδυασμό με διαταραχές κορτιζόλης ή οιστρογόνων, μπορεί να επηρεάσει την οστική πυκνότητα μακροπρόθεσμα.
  • Διαταραχές σωματικού βάρους – ορισμένοι ασθενείς παίρνουν βάρος λόγω μειωμένης δραστηριότητας και ορμονικής απορρύθμισης, ενώ άλλοι χάνουν βάρος λόγω ναυτίας, τροφικών δυσανεξιών ή αυξημένου μεταβολικού φορτίου από ανοσολογική ενεργοποίηση.
  • Αντίσταση στην ινσουλίνη / δυσγλυκαιμία – μπορεί να εμφανιστεί με τον χρόνο λόγω χρόνιας φλεγμονής και μειωμένης άσκησης.

8. Ουρογεννητικό σύστημα

Η δυσαυτονομία και η ενεργοποίηση των μαστοκυττάρων μπορούν να επηρεάσουν άμεσα την ουροδόχο κύστη και το ουρογεννητικό σύστημα (American ME/CFS Society; The ME Association; Ali & Kheirabadi).

  • Διάμεση κυστίτιδα / σύνδρομο επώδυνης κύστης – χαρακτηρίζεται από πόνο στην κύστη, επιτακτικότητα και συχνοουρία χωρίς λοίμωξη – μοιράζεται μηχανισμούς κεντρικής ευαισθητοποίησης και ενεργοποίησης μαστοκυττάρων με την Μ.Ε.
  • Επιτακτική ούρηση και συχνοουρία – σχετίζονται με διαταραχή του αυτόνομου ελέγχου της κύστης και διαφέρουν από τη λοίμωξη.
  • Συχνές ουρολοιμώξεις – η μειωμένη ανοσολογική επιτήρηση μπορεί να αυξήσει την ευαισθησία, ενώ η δυσλειτουργία της κύστης μπορεί να διαταράσσει τους φυσιολογικούς προστατευτικούς μηχανισμούς της ούρησης.
  • Στυτική δυσλειτουργία / σεξουαλική δυσλειτουργία – η δυσαυτονομία μπορεί να επηρεάσει τη σεξουαλική λειτουργία τόσο σε άνδρες όσο και σε γυναίκες.

9. Γυναικολογικές διαταραχές

  • Ενδομητρίωση – αποτελεί μια χρόνια φλεγμονώδη γυναικολογική πάθηση, η οποία χαρακτηρίζεται από την παρουσία ενδομητρικού ιστού εκτός μήτρας και συχνά συνυπάρχει με την Μ.Ε. – ο  χρόνιος πόνος, η φλεγμονή και η ορμονική δυσρύθμιση μπορεί να επιβαρύνουν περαιτέρω τη συνολική συμπτωματολογία και τη λειτουργικότητα των ασθενών (American ME/CFS Society; The ME Association; Thomas et al., 2022).
  • Προεμμηνορροϊκό Σύνδρομο (PMS) – αφορά ένα σύνολο σωματικών και  ψυχολογικών συμπτωμάτων που εμφανίζονται πριν την έμμηνο ρύση και φαίνεται να είναι πιο έντονο σε ορισμένες γυναίκες με Μ.Ε.
    Οι ορμονικές μεταβολές σε συνδυασμό με τη νευροενδοκρινική δυσρύθμιση της νόσου μπορεί να οδηγούν σε επιδείνωση της κόπωσης, του πόνου και της διάθεσης (Thomas et al., 2022)
  • Αιδοιοδυνία / αιθουσαία αιδοιίτιδα – χρόνιος πόνος στην περιοχή του αιδοίου ή του προδόμου του κόλπου, με πιθανή συμμετοχή κεντρικής ευαισθητοποίησης και νευροπάθειας μικρών ινών (American ME/CFS Society; The ME Association)

10. Ψυχική υγεία (Δευτερογενείς επιπτώσεις)

Η δευτερογενής κατάθλιψη, το άγχος, το μετατραυματικό στρες και το πένθος που σχετίζεται με την απώλεια λειτουργικότητας αποτελούν συνέπειες της Μ.Ε. και όχι αιτίες της.

Είναι σημαντικό να αντιμετωπίζονται ουσιαστικά, χωρίς να αποδίδεται λανθασμένα η κύρια νόσος σε ψυχολογικούς παράγοντες (Bateman et al., 2021; Ali & Kheirabadi; König et al., 2024).

  • Δευτερογενής μείζων κατάθλιψη – αναφέρεται περίπου στο 14–50% των ασθενών – μπορεί να σχετίζεται με τη νευροφλεγμονή, αλλά και με το βάρος της χρόνιας νόσου.
  • Δευτερογενής γενικευμένη αγχώδης διαταραχή – μπορεί να προκύπτει από την απρόβλεπτη πορεία της νόσου, το ιατρικό τραύμα και τη συμπαθητική υπερδραστηριότητα.
  • Μετατραυματικό στρες – μπορεί να αναπτυχθεί μετά από χρόνια ιατρικής αμφισβήτησης, καθυστερημένης διάγνωσης, οικονομικής επιβάρυνσης και κοινωνικής απομόνωσης.
  • Κοινωνική απομόνωση και μοναξιά – αποτελούν σημαντικούς παράγοντες επιβάρυνσης της ψυχικής υγείας.
  • Επιβάρυνση φροντιστών και οικογένειας – η νόσος έχει σημαντικές συνέπειες και για το υποστηρικτικό περιβάλλον του ασθενούς.